Wiosną 1964 roku w Żelaznych Wrotach, wspaniałym przełomie Dunaju przez góry na granicy Rumunii i Jugosławii, położono kamień węgielny nowej, wielkiej zapory wodnej. Do jej budowy przystąpiły wspólnie oba sąsiadujące kraje. Powstałe w wyniku wzniesienia owej budowli sztuczne jezioro miało zatopić niżej położone okoliczne tereny po obu brzegach rzeki. Ponieważ obszary te uważano za interesujące pod względem archeologicznym (występują tu m. in. ślady ^dnej z najdawniej szych kultur neolity czno-rolniczych w Europie, tzw. kultury Starćevo z V tysiąclecia p.n.e.), przystąpiono energicznie do intensywnych badań wykopaliskowych. Na małą skalę powtórzyła się historia sprzed kilku lat, kiedy to dzięki międzynarodowej akcji, zorganizowanej pod patronatem UNESCO, odkopano i zabezpieczono wiele zabytków starożytnej Nubii, zanim rozległe jej obszary zostały zatopione na skutek wzniesienia nowej tamy asuańskiej. Tak to rozwój nowoczesnej techniki pobudza niekiedy badania przeszłości. Specjalny komitet pod kierownictwem profesora L. Trifunovica z Belgradzkiego Muzeum Narodowego powierzył przeprowadzenie badań archeologicznych młodemu wykładowcy Uniwersytetu Belgradzkiego, Dra-goslayowi Srejovicowi. W lipcu 1965 roku, po dokonaniu pewnej liczby wstępnych sondaży, ekipa Srejovica przystąpiła do wykopalisk w miejscu zwanym Le-penśki Vir, znanym ze szczególnie burzliwego nurtu rzeki. Srejovic wybrał to miejsce nieprzypadkowo. Już w 1958 roku doszedł do wniosku, że tak uprzywilejowanym miejscem, gdzie ogłuszone gwałtownym nurtem wody ryby są wyjątkowo łatwym łupem (słynęło ono od niepamiętnych czasów z obfitych połowów), człowiek powinien zainteresować się już bardzo dawno. Nie omylił się. Zagłębiwszy się znacznie poniżej warstw, w których zachowały się ślady kultury Starćevo, archeolodzy jugosłowiańscy natrafili na twardy, czerwony obiekt w kształcie trapezu. Wkrótce odsłonięto dalsze podobne obiekty. Stało się jasne, że są to pozostałości osiedla o wiele starszego od kultury Starćevo. W wyniku badań metodą węgla promieniotwórczego C14 ustalono, że najdawniejsze osadnictwo w Lepenskim ^yjrut^można datować na około 5800 rok p.n.e. /^^CRfel^cNrięc najstarsze osiedle w Europie. ^# StarożytftAosada w Lepenskim Virze leży tuż ^FŁWfrffiĄpił V małej kotlince o powierzchni za-S> ledwie nfefcełna 800 metrów kwadratowych. V* J^ęsty J&jp i skaliste zbocza zabezpieczały ją znakomicie od strony lądu. Można się było do niej dostać tylko od strony rzeki. Ustalono, ze osiedle było zamieszkiwane nieprzerwanie przez ponad tysiąc lat — od około 5800 do ol^oło 4700 roku p.n.e. Z uwagi na szczupłość iniejsca kolejne pokolenia wznosiły swe domy na resztkach poprzednich siedzib. Lepenski Vir posiadał centralny plac, będący zapewne miejscem zebrań. Przebieg ulic zmieniał się w T/Ożnych epokach. Domy miały solidną, twardą, gładką podłogę o planie trapezu, wykonaną z rodzaju wapiennej zaprawy kredowej o czerwonym kolorze. Ściany i dach zrobione były kiedyś ze skór rozpostartych na drewnianej konstrukcji, składającej się ze słupów i górnej belki. Dach stromo opadał w kierunku krótszej podstawy trapezu. Wejście znajdowało się po przeciwnej stronie, skierowanej na zachód (aby uchronić wnętrze przed przeważającymi wschodnimi wiatrami). Usta- -wionę w nim dwa kamienie zabezpieczały przybysza przed nieopatrznym wkroczeniem w centralnie usytuowane wewnątrz domu ognisko. Paleniska były starannie zbudowane z bloków wapienia. Przy nich znajdowały się ołtarze ofiarne ozdobione rzeźbami oraz wielkie okrągłe kamienie na wpół zagłębione w podłodze, mające zapewne znaczenie kultowe (przypuszcza się, że miały symbolizować słońce). W niektórych domach znaleziono narzędzia, broń i ozdoby z kamienia i kości. Fragmenty glinianych naczyń, na które natrafiono w warstwie odpowiadającej datowaniu od około 5600 do około 5000 lat p.n.e., stanowią zagadkę, ponieważ wszystko wskazywało na to, że pierwsi mieszkańcy Lepenskiego Viru nie powinni jeszcze znać ceramiki.